Czy stres i szok wpływają na ocenę przekroczenia obrony koniecznej?

Tak, i to w sposób wprost przewidziany w ustawie. Art. 25 § 3 Kodeksu karnego jest jednym z niewielu przepisów prawa karnego, które odwołują się bezpośrednio do stanu emocjonalnego sprawcy - i który w określonych warunkach wyłącza karalność.

Treść przepisu

Art. 25 § 3: nie podlega karze, kto przekracza granice obrony koniecznej pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu.

Trzy elementy tej normy trzeba czytać łącznie:

• doszło do przekroczenia granic obrony koniecznej - przepis nie dotyczy sytuacji, w których obrony w ogóle nie było,
• przekroczenie nastąpiło pod wpływem strachu lub wzburzenia,
• ten stan był usprawiedliwiony okolicznościami zamachu.

Kluczowe słowo: „usprawiedliwionych"

To ono wyznacza granicę przepisu. Samo zdenerwowanie, gniew czy ogólna nerwowość nie wystarczą. Stan emocjonalny musi znajdować uzasadnienie w okolicznościach zamachu - a więc w tym, co realnie się działo: nagłości napaści, jej intensywności, dysproporcji sił, zaskoczeniu, ograniczonej możliwości rozpoznania sytuacji.

Ocena odnosi się więc do zdarzenia, a nie do subiektywnego usposobienia broniącego się.

Dlaczego to nie jest okoliczność łagodząca

Warto odróżnić trzy różne mechanizmy, które Kodeks przewiduje przy ekscesie:

• Art. 25 § 2 - sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. To uprawnienie sądu i nadal mówimy o skazaniu.
• Art. 25 § 2a - sprawca nie podlega karze przy odpieraniu zamachu polegającego na wdarciu się do mieszkania, lokalu, domu albo na przylegający do nich ogrodzony teren, chyba że przekroczenie było rażące.
• Art. 25 § 3 - sprawca nie podlega karze przy usprawiedliwionym strachu lub wzburzeniu.

Dwa ostatnie idą znacznie dalej niż złagodzenie kary. To dlatego kolejność badania ma znaczenie: najpierw sprawdza się § 2a i § 3, a dopiero potem sięga po § 2.

Jak stres wpływa na ocenę współmierności

Niezależnie od § 3 stan emocjonalny ma znaczenie przy samej ocenie ekscesu. Art. 25 § 2 mówi o sposobie obrony niewspółmiernym do niebezpieczeństwa zamachu, a niebezpieczeństwo ocenia się na podstawie tego, co broniący się mógł rozpoznać w chwili działania - nie na podstawie wiedzy dostępnej po fakcie.

Okoliczności utrudniające rozpoznanie sytuacji - ciemność, zaskoczenie, kilku napastników, brak możliwości ustalenia, czy napastnik jest uzbrojony - wpływają więc na ocenę niebezpieczeństwa, a przez to na ocenę współmierności.

Czego przepis nie załatwia

Art. 25 § 3 odnosi się do odpowiedzialności karnej za sam czyn obronny. Nie usuwa odpowiedzialności za czyny odrębne - na przykład za posiadanie broni palnej lub amunicji bez wymaganego zezwolenia, które jest przestępstwem z art. 263 § 2 Kodeksu karnego zagrożonym karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Nie przesądza też o odpowiedzialności cywilnej. Ta opiera się na art. 423 Kodeksu cywilnego, który wyłącza odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną napastnikowi przy działaniu w obronie koniecznej.