Czy strzał ostrzegawczy jest legalny?

Kodeks karny nie zna instytucji „strzału ostrzegawczego” dla osoby cywilnej. Nie ma przepisu, który by go dopuszczał, ale nie ma też takiego, który by go zakazywał wprost. Ocena przebiega wyłącznie przez ogólne reguły obrony koniecznej - i to one decydują.

Skąd bierze się to pojęcie

Strzał ostrzegawczy jest instytucją znaną z przepisów regulujących użycie broni przez funkcjonariuszy, gdzie procedura postępowania jest szczegółowo opisana. Osoba cywilna nie działa na podstawie tych przepisów - jej sytuację ocenia się na gruncie art. 25 Kodeksu karnego.

Przenoszenie procedur służbowych na grunt obrony koniecznej jest źródłem większości nieporozumień w tym temacie.

Jak wygląda ocena prawna

Art. 25 § 1 Kodeksu karnego: nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem.

Aby oddanie strzału - w jakimkolwiek kierunku - mieściło się w tym przepisie, muszą wystąpić wszystkie warunki: zamach musi już trwać albo bezpośrednio zagrażać, musi być bezprawny, a działanie musi zmierzać do jego odparcia.

Tu pojawia się pierwszy problem. Strzał oddany w powietrze albo w ziemię z założenia nie odpiera zamachu - ma odstraszyć. Jeżeli zamach jeszcze nie jest bezpośredni, brakuje podstawowego warunku z art. 25 § 1. Jeżeli zamach już trwa i jest na tyle poważny, że uzasadnia użycie broni, to strzał ostrzegawczy nie jest środkiem odpierającym.

Ryzyko po stronie strzelającego

Pocisk wystrzelony w powietrze opada. Strzał w ziemię grozi rykoszetem. W obu przypadkach kontrola nad torem lotu pocisku jest znikoma, a odpowiedzialność za skutki pozostaje po stronie strzelającego. To odróżnia strzał ostrzegawczy od strzału oddanego w kierunku napastnika, gdzie cel jest zidentyfikowany.

Warto też pamiętać o art. 45 ustawy o broni i amunicji: broń palna oraz inna broń zdolna do rażenia celów na odległość może być używana w celach szkoleniowych i sportowych tylko na strzelnicach.

Gdy granice zostaną przekroczone

Art. 25 § 2 przewiduje, że w razie przekroczenia granic obrony koniecznej - w szczególności gdy sprawca zastosował sposób obrony niewspółmierny do niebezpieczeństwa zamachu - sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.

Znaczenie mają też dwa przepisy wyłączające karalność: art. 25 § 2a przy odpieraniu zamachu polegającego na wdarciu się do mieszkania, lokalu, domu albo na przylegający do nich ogrodzony teren (chyba że przekroczenie było rażące) oraz art. 25 § 3 przy przekroczeniu granic pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu.

Konsekwencje po stronie pozwolenia

Niezależnie od oceny karnej sytuacja ma wymiar administracyjny. Art. 18 ust. 1 pkt 2 ustawy o broni i amunicji nakazuje cofnąć pozwolenie osobie należącej do osób z art. 15 ust. 1 pkt 2-6 - a ten katalog obejmuje prawomocne skazanie za umyślne przestępstwo.

Osobno działa art. 18 ust. 1 pkt 4: cofnięcie za noszenie broni lub przemieszczanie się z bronią rozładowaną po użyciu alkoholu albo środka odurzającego. Noszenie broni po alkoholu jest ponadto wykroczeniem z art. 51 ust. 2 pkt 4.

Trzeba też pamiętać o granicach samego posiadania: art. 10 ust. 8 zabrania noszenia broni kolekcjonerskiej i pamiątkowej bez zgody organu Policji, przy czym noszenie to przemieszczanie broni załadowanej (art. 10 ust. 9).

Wniosek praktyczny

Strzał ostrzegawczy nie jest osobną, bezpieczną kategorią prawną. Każde użycie broni ocenia się tak samo - przez pryzmat bezpośredniości zamachu i współmierności sposobu obrony. Szerzej piszemy o tym w tekście o tym, czy użycie broni palnej może zostać uznane za obronę konieczną, a o samych granicach - w tekście o tym, czym jest przekroczenie granic obrony koniecznej.