Czy obrona konieczna dotyczy bójki?

Przy bójce powołanie się na obronę konieczną jest trudne, bo brakuje wyraźnego podziału na napastnika i broniącego się. Kontratyp nie jest jednak wykluczony z góry - decyduje to, czy w konkretnym momencie da się wskazać bezprawny zamach i działanie zmierzające do jego odparcia.

Na czym polega problem

Art. 25 § 1 Kodeksu karnego wymaga, by odpierany zamach był bezprawny, a działanie zmierzało do jego odparcia. W bójce obie strony atakują i obie się bronią, więc żadna nie występuje wyłącznie w roli odpierającego.

Jeżeli ktoś przystępuje do starcia dobrowolnie i wzajemnie zadaje ciosy, trudno wykazać, że jego działanie ma charakter obronny, a nie zaczepny. To nie kwestia osobnego przepisu o bójce - to konsekwencja warunków z art. 25 § 1.

Kiedy sytuacja się zmienia

Kilka układów, w których obrona konieczna wraca w grę:

• Wyraźne odstąpienie. Jedna ze stron przerywa starcie i sygnalizuje jego zakończenie, a druga kontynuuje atak. Wobec wycofującego się pojawia się wtedy bezprawny zamach.
• Rażąca zmiana charakteru starcia. Napaść przechodzi na poziom zagrażający życiu albo pojawia się niebezpieczne narzędzie.
• Osoba trzecia broniąca uczestnika. Ktoś, kto sam w bójce nie uczestniczy, może działać w ramach pomocy koniecznej - art. 25 § 1 mówi o dobru „jakimkolwiek", nie tylko własnym. Szerzej: czy można bronić kogoś innego.
• Osoba wciągnięta wbrew woli, która od początku wyłącznie się broniła.

Prowokacja działa podobnie

Mechanizm jest ten sam: kto celowo doprowadza do starcia, by móc „bronić się", nie zmierza do odparcia zamachu. Rozwijamy to w tekście o tym, czy prowokacja wyklucza obronę konieczną.

Jeżeli granice zostaną przekroczone

Warto rozróżniać dwie sytuacje: brak obrony koniecznej i przekroczenie jej granic. Przy przekroczeniu działają:

• art. 25 § 2 - sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia, w szczególności gdy sposób obrony był niewspółmierny do niebezpieczeństwa zamachu,
• art. 25 § 3 - nie podlega karze, kto przekracza granice pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu,
• art. 25 § 2a - nie podlega karze przy odpieraniu zamachu polegającego na wdarciu się do mieszkania, lokalu, domu albo na przylegający do nich ogrodzony teren, chyba że przekroczenie było rażące.

Jeżeli natomiast obrony koniecznej w ogóle nie było, żaden z tych przepisów nie znajdzie zastosowania.

Użycie broni w takim starciu

Kodeks karny nie zawiera osobnych reguł dla broni palnej - ocena przebiega przez ten sam test współmierności. Sięgnięcie po broń w starciu, w którym uczestniczyło się dobrowolnie, jest szczególnie trudne do obronienia, bo brakuje wyjściowego elementu: odpierania bezprawnego zamachu.

Niezależnie od tego pozostaje wymiar administracyjny: art. 18 ust. 1 pkt 2 ustawy o broni i amunicji nakazuje cofnąć pozwolenie osobie należącej do osób z art. 15 ust. 1 pkt 2-6, w tym skazanej prawomocnie za umyślne przestępstwo. Osobno art. 18 ust. 1 pkt 4 przewiduje cofnięcie za noszenie broni po użyciu alkoholu - okoliczność częsta właśnie przy tego typu zdarzeniach.