Czy użycie broni palnej może zostać uznane za obronę konieczną?

Kodeks karny nie zawiera osobnych reguł obrony koniecznej dla broni palnej. Art. 25 stosuje się niezależnie od użytego środka, więc odpowiedź brzmi: tak, użycie broni może mieścić się w granicach obrony koniecznej. Decyduje jednak współmierność sposobu obrony do niebezpieczeństwa zamachu - a tu broń palna stawia poprzeczkę wysoko.

Ta sama norma, ten sam test

Art. 25 § 1 Kodeksu karnego: nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem. Przepis nie różnicuje środków obrony. Nie ma w nim wyłączenia dla broni palnej ani szczególnego przyzwolenia na jej użycie.

Ocena przebiega więc tak samo jak przy każdym innym środku: czy zamach był bezpośredni, czy bezprawny, czy działanie zmierzało do jego odparcia i czy sposób obrony był współmierny do niebezpieczeństwa zamachu (art. 25 § 2).

Dlaczego broń palna zmienia ciężar oceny

Broń palna należy do środków o najwyższym potencjale skutków. Im dalej idący środek, tym poważniejsze musi być niebezpieczeństwo zamachu, żeby zachować współmierność. Nie oznacza to zakazu - oznacza, że margines błędu jest mniejszy niż przy odepchnięciu napastnika czy użyciu gazu.

Warto pamiętać, że art. 25 § 2 mówi o sposobie obrony niewspółmiernym do niebezpieczeństwa zamachu, a nie o niewspółmierności narzędzi. Liczy się całość zachowania: moment użycia, sposób, liczba i kierunek strzałów, a nie sam fakt trzymania broni.

Trzy warstwy odpowiedzialności

Sytuacja z użyciem broni podlega ocenie na trzech niezależnych poziomach i warto je rozdzielać:

1. Karna - czy zachowanie mieści się w art. 25. Jeżeli tak, przestępstwa nie ma. Jeżeli granice przekroczono, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary albo odstąpić od jej wymierzenia (art. 25 § 2), a w przypadkach z art. 25 § 2a i § 3 sprawca nie podlega karze.
2. Legalność posiadania. To odrębna kwestia. Posiadanie broni palnej bez wymaganego zezwolenia jest przestępstwem z art. 263 § 2 Kodeksu karnego, zagrożonym karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Obrona konieczna tego nie sanuje.
3. Administracyjna - pozwolenie. Art. 18 ust. 1 pkt 2 ustawy o broni i amunicji nakazuje cofnąć pozwolenie osobie należącej do osób z art. 15 ust. 1 pkt 2-6, a ten katalog obejmuje prawomocne skazanie za umyślne przestępstwo.

Cel posiadania nie tworzy uprawnienia do obrony

Częste nieporozumienie: pozwolenie do celów sportowych czy kolekcjonerskich nie „zakazuje” obrony koniecznej, a pozwolenie do ochrony osobistej jej nie „przyznaje”. Kontratyp z art. 25 przysługuje każdemu, niezależnie od celu wpisanego w decyzji.

Cel ma jednak znaczenie dla legalności samego przemieszczania broni. Art. 10 ust. 8 ustawy o broni i amunicji zabrania noszenia broni posiadanej na podstawie pozwolenia do celów kolekcjonerskich lub pamiątkowych bez zgody właściwego organu Policji, a art. 10 ust. 9 definiuje noszenie jako każdy sposób przemieszczania załadowanej broni. Organ może też ograniczyć lub wykluczyć noszenie w samym pozwoleniu (art. 10 ust. 7).

Okoliczności, które przekreślają obronę

• Brak bezpośredniości. Strzał oddany, gdy napastnik już odstąpił i się oddala, nie odpiera zamachu.
• Cel odwetowy zamiast obronnego.
• Stan po alkoholu. Niezależnie od oceny karnej, art. 18 ust. 1 pkt 4 ustawy o broni i amunicji nakazuje cofnąć pozwolenie osobie, która nosi broń lub przemieszcza się z bronią rozładowaną po użyciu alkoholu lub środka odurzającego. To samo jest wykroczeniem z art. 51 ust. 2 pkt 4.

O strzale ostrzegawczym piszemy osobno w tekście o tym, czy strzał ostrzegawczy jest legalny. Same granice obrony omawiamy w tekście o tym, czym jest przekroczenie granic obrony koniecznej.